Hamulec torpedo zatrzymuje rower po cofnięciu pedałów. Ruch korb uruchamia mechanizm ukryty w piaście tylnego koła, który dociska elementy cierne do bębna i spowalnia obrót koła. Nie trzeba naciskać klamki, ale trzeba mieć możliwość obrócenia korb do tyłu. Ta różnica wpływa na technikę jazdy, wybór roweru i sposób dbania o hamulec. [1][2]
Jak działa hamulec torpedo?
Podczas pedałowania do przodu napęd obraca piastę i tylne koło. Gdy rowerzysta zaczyna cofać pedały, mechanizm wewnątrz piasty przechodzi w położenie hamowania. Elementy cierne zostają dociśnięte do wewnętrznej powierzchni bębna. Powstające tarcie zmniejsza prędkość obrotową koła. Hamulec torpedo bywa z tego powodu nazywany hamulcem w pedałach, choć jego właściwy mechanizm znajduje się w tylnej piaście. [1][2]
Wśród jego głównych części są oś i korpus piasty, mechanizm napędowy reagujący na ruch pedałów, elementy cierne, bęben hamulcowy oraz ramię reakcyjne. Ramię jest mocowane do ramy roweru i przenosi na nią siłę powstającą podczas hamowania. Prawidłowe zamocowanie piasty i ramienia ma więc znaczenie dla działania całego układu. [2]
Siła hamowania zależy od działania konkretnego mechanizmu i od nacisku wywieranego przez rowerzystę na pedały. Cofnięcie korb jest początkiem hamowania, a nie czynnością wykonywaną dopiero po zatrzymaniu roweru. Warto wiedzieć o tym przed pierwszą jazdą, ponieważ hamulec reaguje na inny ruch niż hamulec obsługiwany klamką. [1][2]
Co zmienia hamowanie przez cofnięcie pedałów?
Najważniejsza różnica dotyczy nawyków. Aby rozpocząć hamowanie, rowerzysta musi móc obrócić korby do tyłu. Gdy korby nie mogą wykonać tego ruchu, nie da się w zwykły sposób uruchomić hamulca torpedo. Z tego samego powodu nie można jednocześnie pedałować do przodu i hamować pedałami.
Mechanizm wpływa także na ustawianie stóp przed ruszeniem. W rowerze z hamulcem torpedo cofnięcie pedału nie jest obojętnym ruchem służącym wyłącznie do ustawienia korby: może uruchomić hamowanie. Dla osoby przyzwyczajonej do hamulców klamkowych oznacza to konieczność wyrobienia innego sposobu zatrzymywania się i przygotowywania do startu.
Możliwość użycia hamulca zależy również od sprawności części napędu, które pozwalają przenieść ruch pedałów do piasty. Problem z korbami lub łańcuchem może ograniczyć możliwość uruchomienia hamulca. Jeżeli rower ma dodatkowy hamulec obsługiwany klamką, daje on alternatywny sposób hamowania, zależnie od konstrukcji i wyposażenia roweru.
Hamulec torpedo w piaście wielobiegowej
Hamulec torpedo może znajdować się w tej samej piaście co przekładnia planetarna. Przekładnia zmienia przełożenie napędu, natomiast mechanizm hamujący odpowiada za spowalnianie koła. W opisanej przez Shimano piaście NEXUS siła hamowania nie zależy od wybranego biegu, co pomaga zachować przewidywalne działanie hamulca podczas korzystania z różnych przełożeń. Nie należy jednak zakładać, że każda piasta wielobiegowa jest zbudowana i działa identycznie. [1]
Instrukcje producentów opisują połączenia hamulca torpedo z piastami wielobiegowymi, a w wybranych konfiguracjach również obecność dodatkowego hamulca tarczowego. Sama informacja, że rower ma piastę wielobiegową, nie wystarcza więc do ustalenia jego wyposażenia hamulcowego. Trzeba sprawdzić specyfikację konkretnego modelu. [1][3]
Jakie są zalety i ograniczenia hamulca torpedo?
Główną zaletą jest prosta obsługa: hamowanie rozpoczyna się ruchem pedałów, bez używania klamki. Przy tylnym kole nie ma zewnętrznych szczęk ani tarczy należącej do tego mechanizmu. Jego części cierne są osłonięte wewnątrz piasty, co ogranicza ich bezpośredni kontakt z otoczeniem. Zamknięta konstrukcja nie oznacza jednak, że hamulec nie wymaga kontroli i konserwacji. [4][1]
Takie rozwiązanie może odpowiadać potrzebom użytkowników rowerów miejskich, dziecięcych i użytkowych, zwłaszcza gdy istotna jest nieskomplikowana obsługa. Przydatność hamulca trzeba jednak oceniać w odniesieniu do całego roweru i sposobu jazdy. Znaczenie mają masa roweru, przewożone obciążenie, teren, długość zjazdów oraz to, czy dostępny jest drugi hamulec.
Ograniczeniem jest zależność od możliwości cofnięcia korb i od sprawności napędu. Ponadto zamknięty mechanizm odprowadza ciepło w określonych warunkach pracy, dlatego długie lub częste hamowanie na zjeździe wymaga ostrożności. Nie należy uznawać hamulca torpedo za automatycznie wystarczający w każdych warunkach tylko dlatego, że jest łatwy w użyciu. [2]
Dlaczego hamulec może tracić skuteczność na długim zjeździe?
Tarcie, które spowalnia koło, wytwarza ciepło. Podczas długiego zjazdu stałe używanie hamulca może nadmiernie rozgrzać części wewnętrzne. Producent ostrzega, że takie obciążenie może osłabić hamowanie i doprowadzić do nieprawidłowego działania mechanizmu. Wysoka temperatura może również pogorszyć warunki smarowania jego części. [2]
Rozgrzany bęben pozostaje gorący także po zatrzymaniu. W instrukcji jednego z modeli Shimano zalecono, aby po intensywnym używaniu hamulca nie dotykać bębna przez co najmniej 30 minut. To wskazówka dotycząca wskazanego modelu, a nie jednolity czas chłodzenia wszystkich hamulców torpedo. [2]
Ocena skuteczności hamulca powinna uwzględniać nie tylko pierwsze zatrzymanie, lecz także powtarzalność działania po rozgrzaniu. Samo określenie „hamuje mocno” nie mówi, jak mechanizm zachowa się przy długotrwałym obciążeniu.
Jak kontrolować i konserwować hamulec torpedo?
Przed jazdą należy sprawdzić, czy cofnięcie pedałów uruchamia hamulec oraz czy koło obraca się swobodnie, gdy hamulec nie jest używany. Ważny jest również stan i prawidłowe zamocowanie piasty oraz ramienia reakcyjnego. Jeżeli hamulec działa nieprawidłowo albo koło stawia wyraźny opór, rower wymaga kontroli przed dalszym użytkowaniem. [5][2]
Osłonięcie mechanizmu nie zwalnia z serwisowania. Shimano zaleca dla wskazanych piast smarowanie wewnętrznego zespołu mniej więcej raz w roku albo po około 2000 km przy bardzo częstym użytkowaniu. W trudnych warunkach kontrola może być potrzebna częściej. Nie jest to uniwersalny interwał dla każdej marki i każdego modelu: pierwszeństwo mają instrukcje dotyczące konkretnej piasty. [4]
Opory toczenia lub sztywne koło mogą wskazywać na potrzebę sprawdzenia mechanizmu, jego smarowania bądź wymiany zużytych elementów ciernych. Należy stosować smar właściwy dla danego modelu i nie dopuszczać do zabrudzenia powierzchni hamujących. Producent odradza samodzielne rozbieranie lub modyfikowanie piasty poza czynnościami opisanymi w instrukcji. [4][5]
Na co zwrócić uwagę przy wyborze roweru z hamulcem torpedo?
Przede wszystkim trzeba ustalić, czy sposób uruchamiania hamulca odpowiada użytkownikowi. Hamowanie przez cofnięcie pedałów jest proste, ale wymaga przyzwyczajenia i sprawnego napędu. Warto też sprawdzić, jaki drugi hamulec ma rower, o ile w ogóle został w niego wyposażony, oraz czy zestaw hamulców jest odpowiedni do planowanego obciążenia i terenu.
Porównując konkretne modele, należy brać pod uwagę drogę hamowania, powtarzalność skuteczności po rozgrzaniu, temperaturę osiąganą po zjeździe, masę piasty i wymagania serwisowe. Nie ma jednej miarodajnej drogi hamowania dla wszystkich rowerów z torpedo. Wynik zależy między innymi od roweru, jego obciążenia, nawierzchni i warunków testu.
Hamulec torpedo warto znać nawet wtedy, gdy wybiera się inny typ hamulca. Pozwala to zrozumieć, dlaczego w takim rowerze ruch pedałów do tyłu służy zatrzymywaniu, a sprawność piasty, napędu i mocowania ramienia reakcyjnego bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo jazdy. [5][2]
Bibliografia
- https://si.shimano.com/en/pdfs/sm/IHG-INTER7/SM-IHG-INTER7-002_ENG.pdf
- https://si.shimano.com/de/pdfs/si/35P0C/SI-35P0C-000-ENG.pdf
- https://si.shimano.com/en/pdfs/sm/IHG-INTER5E/SM-IHG-INTER5E-006-ENG.pdf
- https://si.shimano.com/en/pdfs/dm/CASG001/DM-CASG001-10-ENG.pdf
- https://si.shimano.com/en/pdfs/dm/CASG002/DM-CASG002-05-ENG.pdf

Bike-Mania.pl – uzależnia od jazdy! Portal wielotematyczny dla ludzi, którzy nie chcą wybierać między biznesem a lifestyle’em, technologią a zdrowiem, motoryzacją a modą. Piszemy o wszystkim, co naprawdę liczy się w codziennym życiu, bez sztucznych podziałów i clickbaitowych chwytów.
